- Bir jumlalik taʼrif
- Faqat saralashdan oʻtib, koʻz oldingizda qolgan namunalarga qarab xulosa chiqarish va tushib qolganlarini unutish; natijada muvaffaqiyat ehtimoli ham, daromad ham haddan tashqari yuqori baholanadi.
- Qachon qoʻzgʻaladi
- Telegram kanali foyda skrinshotlariga toʻlib ketganda, «100 dollardan 100 ming» haqidagi hikoyani eshitganda, tangalar yoki kopi-treyding reytingini koʻrganda, strategiyani oʻtgan maʼlumotlarda sinaganda.
- U sizga nima qildiradi
- Bir necha kishining natijasini oddiy odam uchun kutiladigan natija deb qabul qildiradi. Gʻolibning usulini takrorlayman deb, aslida uning faqat tavakkal qilgan qismini takrorlaysiz.
- Qanday jilovlash mumkin
- Har bir muvaffaqiyat hikoyasida avval maxrajni soʻrang: nechta odam boshlagan, tushib qolganlar qayerda? Boshqalarning natijasini toʻliq tarixi boʻyicha koʻring, oʻz yozuvlaringizda zararlarni ham saqlang.
Telegramda bir kanalning reklamasi chiqadi: «Oxirgi 10 ta signalimizning 10 tasi toʻgʻri chiqdi. VIP guruhda joy cheklangan.» Ostida skrinshotlar: har bir signal, sanasi, foizi. Yolgʻon yoʻq, hammasi chindan boʻlgan.
Reklamada faqat bitta savol yoʻq: shu oʻn hafta ichida xuddi shunday signal bergan boshqa kanallar nechta edi va ular hozir qayerda?
Bu savolning javobini kanal sizga hech qachon koʻrsatmaydi. Chunki javobning oʻzi oʻchirib yuborilgan.
1024 ta kanal: oʻzingiz hisoblab koʻring
Tasavvur qiling, kimdir bir kunda 1024 ta Telegram kanal ochadi. Har dushanba har bir kanal bitkoin boʻyicha bitta signal beradi: «bu hafta oshadi» yoki «bu hafta tushadi». Signal tanga tashlab tanlanadi, hech qanday tahlil yoʻq. Hafta oxirida xato qilgan kanallar jimgina oʻchiriladi.
Har haftadan keyin barcha signali toʻgʻri chiqqan kanallardan oʻrtacha qanchasi qoladi:
| Hafta | Barcha signali toʻgʻri chiqqan kanallar | Reklamada yoziladigan natija |
|---|---|---|
| Boshida | 1024 | hali signal yoʻq |
| 1-haftadan keyin | 512 | 1 tadan 1 tasi toʻgʻri |
| 3-haftadan keyin | 128 | 3 tadan 3 tasi toʻgʻri |
| 5-haftadan keyin | 32 | 5 tadan 5 tasi toʻgʻri |
| 7-haftadan keyin | 8 | 7 tadan 7 tasi toʻgʻri |
| 10-haftadan keyin | 1 | 10 tadan 10 tasi toʻgʻri |
Beshinchi haftada 32 ta kanal «5 tadan 5 tasi toʻgʻri» deb yoza oladi. Oʻninchi haftada oʻrtacha bitta kanal qoladi va u reklamadagi oʻsha gapni aytadi. Uning obunachisi koʻrgan hamma narsa haqiqat: har bir signal rostdan ham toʻgʻri chiqqan. Faqat obunachi koʻrmagan yana 1023 ta kanal bor edi.
Bu fikrlash tajribasi, lekin mexanizm hayotda ham ishlaydi: signal sotadigan kanal koʻp, xato chiqqan postni oʻchirish oson, yangi kanal ochish esa bepul. Obunachi faqat tirik qolgan kanalni koʻradi va uning tarixini «isbot» deb qabul qiladi.
Bozor, albatta, tanga tashlash emas, haqiqiy mahoratli odamlar ham bor. Bu misol boshqa narsani koʻrsatadi: ishtirokchi yetarlicha koʻp boʻlsa, hamma tavakkaliga taxmin qilganda ham natijasi hayratlanarli bir necha kishi albatta chiqadi. Shuning uchun «kimdir uddaladi» degan gapning oʻzi deyarli hech narsani isbotlamaydi. Ketma-ket yutgach omadni mahoratga yozish haqida haddan tashqari oʻziga ishonch maqolasida yozganmiz; omon qolganlar xatosi uning tashqi tomoni: boshqalarning omadini ham ularning mahorati deb hisoblaysiz.
Skrinshot devori bu elak
Odam skrinshot tashlash-tashlamasligini natijaga qarab hal qiladi. Foyda koʻrsa tashlaydi, zarar koʻrsa jim turadi, hammasini yoʻqotsa guruhdan chiqib ketadi. Shuning uchun guruhda koʻrganingiz «qatnashganlarning natijasi» emas, balki «natijasini koʻrsatishga rozi boʻlgan ozchilikning natijasi». Ikkalasining orasida elak turibdi va u faqat yaxshi natijani oʻtkazadi.
Buning nomi omon qolganlar xatosi (inglizcha survivorship bias): saralashdan oʻtib qolgan namunaga qarab, tushib qolganlarini unutsangiz, xulosa muntazam ravishda optimistik tomonga ogʻadi. Vikipediyadagi maqola uning yana bir tomonini aytadi: odam gʻoliblarda qandaydir alohida fazilat bor deb oʻylaydi, holbuki bu shunchaki tasodif boʻlishi mumkin.
Bu xato juda qadimiy. Tsitseron yozib qoldirgan rivoyatga koʻra, yunon faylasufi Diagorasga ibodatxonadagi nazr rasmlarini koʻrsatishgan: ularda kema halokatiga uchrab, xudolarga iltijo qilib omon qolgan odamlar tasvirlangan edi. «Mana, xudolar odamlarni asraydi-ku», deyishgan. Diagoras soʻragan: «Iltijo qilib ham choʻkib ketganlarning rasmi qani?» Ular esa koʻpchilik edi.
Kriptoda bunday «rasmi yoʻq»lar ayniqsa koʻp: hammasini yoʻqotgan odam post yozmaydi, nolga tushgan loyihaning sayti ochilmaydi, likvidatsiya boʻlgan hisob hech qaysi reytingda chiqmaydi.
Samolyotdagi teshiklar
Ikkinchi jahon urushi yillarida Kolumbiya universitetidagi statistik tadqiqot guruhida ishlagan Abraham Wald jangdan qaytgan samolyotlardagi shikastlarga qarab, samolyotning qaysi joylari eng zaif ekanini baholash usullari ustida ishlagan.
Birinchi xayolga keladigan fikr zirhni qizil nuqta eng koʻp joyga qoʻyish. Eng koʻp tarqalgan rivoyatga koʻra, Wald buning teskarisini aytgan: bu samolyotlar shuncha oʻq yeb ham qaytib kelgan, demak bu joylarga oʻq tegsa samolyot qulamaydi. Xavfli joy nuqta kam boʻlgan joy, masalan, dvigatel: u yerga oʻq tekkan samolyotlar qaytib kelmagan va hisobga kirmagan.
Endi buni kriptoga koʻchiraylik. Qaytib kelgan samolyot guruhda hali ham gapirayotgan odamlar. Qizil nuqtalar ularning maslahatlari: «hammasini bitta tangaga tik», «tushsa yana qoʻsh», «stop-loss qoʻyma». Shu maslahatlar bilan oʻzingizni mustahkamlasangiz, aynan oʻq tegsa ham oʻldirmaydigan joylarni mustahkamlagan boʻlasiz. Hammasini tikib, qoʻshib-qoʻshib likvidatsiyaga uchraganlar oʻz tajribasini aytib berish uchun qaytib kelmagan.
Kimdir omon qolib, tajribasini aytib bera oldi. Bu uning tajribasi boshqalarni ham omon qoldiradi degani emas.
Reyting, kopi-treyding va backtest ham elakdan oʻtgan
Elak faqat guruhlarda emas. «Obyektiv maʼlumot» deb qaraydigan koʻp narsalar aslida omon qolganlar roʻyxati.
Bugungi kapitalizatsiya reytingida faqat tirik tangalar turadi. Bir necha yil oldin yuqorida boʻlgan, keyin birjadan chiqarilgan yoki nolga tushganlari allaqachon roʻyxatda yoʻq. «Yirik tangalarni olib uzoq ushlasang, foyda qilasan» degan xulosa muvaffaqiyatsizlari oʻchirib tashlangan roʻyxatga qarab chiqarilgan.
Anʼanaviy moliyada bu oʻlchab koʻrilgan. Elton, Gruber va Blake 1996 yilda AQSh investitsiya fondlarini oʻrganib, faqat hozir ishlayotgan fondlarga qarab, yopilgan va boshqasiga qoʻshib yuborilganlarini chiqarib tashlasangiz, oʻrtacha natija yiliga taxminan 0,9 foiz punktga oshib koʻrinishini aniqlagan. Fondlar maʼlumotni oshkor qilishga majbur, ular uchun maʼlumotlar bazalari bor, shunda ham shuncha farq chiqadi. Kripto loyihalar esa tezroq oʻladi va ularni siz uchun hech kim sanab bormaydi.
Kopi-treyding (copy trading) reytingida ham xuddi shunday. Yuqorida turgan treyderlar koʻpchilik ichidan omon qolganlar; likvidatsiyaga uchraganlari reytingdan izsiz yoʻqoladi. «90 kunda +800%» degan raqam maxraji nomaʼlum kasrning suratidir. Shuning uchun avval eng katta pasayishga (maksimal drawdown) va treyder qancha vaqtdan beri savdo qilayotganiga qarang, foizga eng oxirida. Ikki oy ichida katta foyda koʻrsatgan hisob, ehtimol, uni elakdan chiqarib yuboradigan bozorni hali koʻrmagan.
Oʻz strategiyangizni sinaganda ham shu tuzoq bor. «Hozir birjada savdo qilinayotgan tangalar» bilan oʻtgan uch yilni sinab koʻrsangiz, oraliqda chiqarib yuborilgan tangalar namunangizga kirmaydi va strategiya haddan ziyod barqaror koʻrinadi. Skrinshotlar devori odamni podaga ergashishga ham itaradi: «hamma yutyapti, faqat men chetda qoldim» degan surat aynan shu elak orqali yigʻiladi.
Oʻz xotirangiz ham elaydi
Eng qiyin seziladigan elak boshingizning ichida. Toʻgʻri topgan bir necha savdoni yaxshi eslaysiz; mayda zararlar, komissiyalar, stop urib ketgan savdolar tez unutiladi. Yillar oʻtib «mening usulim ishlaydi» degan taassurot ham xato yozuvlari oʻchirilgan roʻyxat ustiga quriladi. Orqaga qarash xatosi esa qolgan savdolarni «boshidanoq bilgandim» qiyofasiga keltirib qoʻyadi.
Yomon natija bergan hisobni ochmay qoʻyib, yangisini ochish ham shunday ishlaydi: keyin tajribangizni xulosa qilayotganda eski hisob namunaga kirmaydi.
Jim qolganlarni qanday topish mumkin
Bu xatoni «esimda tutaman» deb yengib boʻlmaydi, chunki elakdan tushib qolganlar koʻrinmaydi. Qoʻlingizdan keladigani ularni ataylab qidirish.
- Har bir gʻolib hikoyasida maxrajni soʻrang. Kanal «10 tadan 10 tasi» deyaptimi? U qachon ochilgan, egasining boshqa kanallari bormi, oʻchirilgan postlar bormi? Javob topilmasa ham, savolning oʻzi skrinshotning ogʻirligini yarmiga tushiradi.
- «Qabriston»ga qarang. Birjalarning delisting eʼlonlari, ochilmay qolgan loyiha saytlari, bir vaqtda bir xil hikoya bilan chiqqan boshqa tangalarning hozirgi holati: biror tangani oʻrganishdan oldin shularni bir koʻzdan kechiring.
- Oʻz yozuvlaringizni toʻliq saqlang. Har bir savdoni yozing: mayda zararlar, komissiya va unutmoqchi boʻlgan eski hisob ham. Keyin haqiqiy yutish ulushi va foyda-zarar nisbatini kutilma qiymati kalkulyatoriga kiriting. Chiqqan raqam chiroyli boʻlmasligi mumkin, lekin bu qoʻlingizdagi elakdan oʻtmagan yagona maʼlumot.
Bu xato haqida soʻralgan uch savol
Signal kanalining natijasi rost boʻlsa ham, unga ishonmaslik kerakmi?
Natija rost boʻlishi mumkin, masala unda emas. Masala shu natija nechta kanal ichidan tanlab olinganida. Xato chiqqan signallarni ham qoldirib, uzoq va toʻliq tarixini koʻrsatadigan kanal bilan faqat eng yaxshi haftalarini koʻrsatadigan kanal bir xil narsa emas. Toʻliq tarix boʻlmasa, «10 tadan 10 tasi toʻgʻri»ni tasodif deb qabul qilgan maʼqul.
Kopi-treyding reytingiga umuman qaramaslik kerakmi?
Qarasa boʻladi, faqat tartibini oʻzgartiring: avval treyder qancha vaqtdan beri savdo qilayotgani va eng katta pasayishi, keyin foizi. Qisqa muddatda katta foyda koʻrsatgan hisob koʻpincha hali haqiqiy sinovdan oʻtmagan boʻladi.
Bu xatoni qilayotganimni qanday bilaman?
Oddiy belgi: biror ishni qilishga sababingiz «falonchi shunday qilib boyidi», lekin xuddi shunday qilib yutqazganlar qancha ekanini ayta olmaysiz. Maxrajni ayta olmasangiz, takrorlashga shoshilmang.